विज्ञानाची सोबत!



ज्येष्ठ लेखक व संशोधक डॉ. बाळ फोंडके, मराठी विज्ञान परिषदेचे कार्यवाह अ. पां. देशपांडे, बीएआरसीमधून निवृत्त झालेले ज्येष्ठ वैज्ञानिक डॉ. शरद काळे हे तिघे या लेखन स्पर्धेचे परीक्षक होते.

परीक्षकांचे मनोगत

विज्ञान दिनाला नवे परिमाण

भारतात १९८७ मध्ये पहिला साजरा झाला. १९८६ ते १९९१ या काळात भारत सरकारच्या विज्ञान आणि तंत्रज्ञान खात्याचे सचिव होते, डॉ. वसंतराव गोवारीकर. त्यांच्या पाच वर्षांच्या कारकिर्दीत त्यांनी ‘राष्ट्रीय विज्ञान दिन’ सुरू केला. यंदाच्या विज्ञान दिनाच्या निमित्तानं शालेय विद्यार्थ्यांचा विज्ञानमित्र बनून ‘महाराष्ट्र टाइम्स’ने आयोजित केलेली स्पर्धा म्हणजे विद्यार्थ्यांच्या मनातल्या विचारांच्या अनुषंगाने कृती करून नवीन ज्ञान मिळवण्याचा मार्ग आहे. म्हणूनच मटाने शालेय विद्यार्थ्यांना आपले विचार मुक्तपणे व्यक्त करण्याची दिलेली संधी अभिनंदनीय आहे. विद्यार्थ्यांनीही तिचा पूर्ण फायदा उठवला. राष्ट्रीय विज्ञानदिन साजरा होण्यापूर्वी, १९६७ सालापासून शालेय विद्यार्थी आणि खुल्या गटासाठी अखंडपणे विज्ञान निबंध स्पर्धा घेत आहे. दरम्यान महाराष्ट्रातील इतर काही संस्थाही अशा स्पर्धा घेत आहेत. त्यामुळे यंदा मटाने हे केले, याचा विशेष आनंद आहे. स्पर्धेत जे निबंध आले त्यांचा गुणात्मक दर्जा उत्साहवर्धक आहे. विशेषतः पाचवी ते आठवी या पहिल्या गटातील निबंधांची वाचनीयता उत्तम आहे. विज्ञान का आवडतं तर ते प्रश्न विचारायला प्रवृत्त करतं, चिकित्सेला मुभा देतं, हे जवळपास प्रत्येकानं सांगितलं आहे. विज्ञानशिक्षण इतर विषयांपेक्षा का वेगळं, हे त्यांनी ओळखल्याचं ते चिन्ह आहे. ते त्यांचे स्वतःचे विचार आहेत, पालक किंवा शिक्षक यांच्या सांगण्यावरून ते व्यक्त झाले नाहीत, याची प्रचीती त्यांच्या शब्दरचनेवरून येत होती. एवढंच नव्हे तर त्यांची मूलभूत कुतूहलप्रवृत्ती आणि उत्स्फूर्त विचारशक्ती जागृत आहे. ती पोथीबद्ध शिक्षणाने चौकटीत बांधली गेलेली नाही, हेही दिसले. या गटातली स्पर्धाही अटीतटीची झाली. ज्यांना पुरस्कार मिळाले नाहीत अशा कित्येकांचे निबंध दर्जदार आहेत. त्यांना प्रोत्साहन देण्याची गरज आहे. ते कसे देता येईल, याचा विचार सर्वांनी मिळून करावा. कारण विज्ञानदिन निमित्तमात्र असावा, या स्पर्धेतून विज्ञानप्रसाराचं आणि वैज्ञानिक दृष्टिकोन रुजविण्याचं एक अभियान सुरू व्हावं, असं आम्हा परीक्षकांना वाटतं. निबंध वाचताना मुलांच्या कल्पनाशक्तीची झलक दिसत होती. पण ज्या अवांतर वाचनाची जोड शिक्षणात हवी, तिचा अभाव जाणवत होता. अवांतर वाचनाचे प्रमाण समाजात कमी झाले आहे. दिवसभर मोबाईलशी खेळत वेळ घालवणारी मंडळी हातात पुस्तक घ्यायला विसरली आहेत. मोबाईलवर माहितीचा खजिना असला तरी त्याची गुरुकिल्ली ही पुस्तकेच असतात, हे नव्या पिढीला सांगावे लागणार आहे, आणि त्या दृष्टीने विविध पातळीवर प्रयत्न करावे लागतील. शब्दमर्यादा पाळणे हा निबंध स्पर्धेचा महत्त्वाचा भाग असतो. काही निबंधांमध्ये ह्या मर्यादेचे बरेच उल्लंघन झाल्यामुळे त्यांचा विचार विजेते ठरवताना झाला नाही. स्पर्धेचे दोन्ही विषय विज्ञानाचा दैनंदिन जीवनाशी निकटचा संबंध असतो, याची जाणीव करून देणारे होते. हे आवश्यक आहे. विज्ञान प्रयोगशाळेपुरते मर्यादित नसतं, ते अणूच्या अंतरंगात बंदिस्त असतं किंवा अनंत अवकाशात दूरवर असतं या समजुतीला छेद देणाऱ्या अशा विषयांमधून विज्ञानाची आस्था विद्यार्थी वर्गातच नाही तर पालकांमध्येही जागविणाऱ्या या उपक्रमाचे स्वागत!

गट पहिला

विषय – मला विज्ञान हा विषय आवडतो, कारण…

ही एक कामधेनू

थोर विचारवंत प्रा. म. श्री. माटे यांनी एका ठिकाणी म्हटले आहे की, ‘विज्ञान ही एक कामधेनू आहे. तिचे तुम्ही जितके दोहन कराल, तेवढा तुम्हांला तिचा जास्त लाभ होईल.’ आज त्यांच्या या द्रष्टेपणाची प्रचीती येत आहे. मला लहानपणापासून प्रश्न विचारायची फार सवय आहे. ‘आई! हे कसे होते? का होते? कुठे होते?’ अशा प्रश्नांचा भडिमार मी करत असे. कधी कधी तर माझ्या या कुतूहलाचा माझ्या आईला कंटाळा येई. मला ही कवितेची ओळ आजही आठवते,

प्रश्न किती कसे असो,

उत्तर देते विज्ञान,

तुम्ही फक्त शिकत रहा,

सोबत देतो विज्ञान!!

मला विज्ञान हा विषय आवडतो हे आता तुम्हाला कळलं असेल. विज्ञानाचे चमत्कार तर सांगण्यासारखे आहेत. आपल्या भोवतालचा अंधार आपण विजेच्या दिव्यांनी पुसून टाकला. आता तर खेडेपाडी वीज पोहोचली. विजेच्या साह्याने माणसाने आपले मर्यादित मानवी सामर्थ्य अनेक पटींनी वाढविले. पूर्वी घरातील स्त्रियांना सकाळीच जाते फिरवून धान्य दळावे लागे. आज विजेच्या उपकरणांमुळे गृहिणी आपले काम त्वरित आणि तत्परतेने करतात. विजेने फिरणारा पंखा, कूलर उन्हाळा सुसह्य करतात; तर विजेच्या शेगडीमुळे थंडीचा कडाकाही सुखावह जाणवू लागतो.

माझ्या या आवडत्या विषयाने म्हणजेच विज्ञानाने माणसांच्या व्यक्तिगत जीवनाप्रमाणेच औद्योगिक क्षेत्रातही मोठी क्रांती केली आहे. दैनिकांच्या लाखो प्रती काही तासांतच छापून तयार होतात. अनेक असंभाव्य गोष्टी विज्ञानाने माणसाला सहजसाध्य करून दिल्या. विज्ञान या विषयाने माणसाच्या जीवनाला विलक्षण गती दिली आणि त्याची सर्वांगीण प्रगती घडविली. आज माणूस विविध प्रकारची वाहने वापरतो. त्यामुळे भूमीप्रमाणेच माणसाने सागर आणि गगनावरही मात केली. माणूस जसा सागरावरून प्रवास करू शकतो, तसाच तो आता सागराच्या अंतरंगातही प्रवेश करतो. अंतराळ यानांच्या साह्याने माणसाने वसुधेची परिक्रमा केलीच पण आता तो अन्य ग्रहांवरही जात आहे. आपल्या या प्रवासात त्याने ध्वनीच्या वेगालाही मागे टाकले. सारे विश्व त्याने जवळ आणले.

विज्ञान हा फक्त एका विषयापुरता मर्यादित नसून हे विचारांना जन्म देणारे, विचारबुद्धीला चालना देणारे आणि विचारांना खत देणारे साधन आहे. खरे पाहिले तर मला विज्ञानाची आवड शाळेतल्या शिक्षकांमुळे लागली. आमचे शिक्षक नेहमी आम्हाला सांगतात,

वाहून गेलेल्या पाण्याचा ढग बनतो तो कसा,

बीज पेरता कसे उगवते, पाऊस येई कसा,

चारा चारूनी शेण होतसे, शेणाचे खत पिका,

पीक पेरता फिरूनी चारा, चक्र कसे हे शिका,

जीवनचक्र हे फिरे निरंतर इतुके विसरू नका,

जो दिसते ते असेच का हे उलगडण्याला शिका!!

विज्ञानाचे चमत्कार पाहिले तर ते अमर्यादित आहे, यात शंकाच नाही. विज्ञानाच्या मदतीने माणसाने भूगोलावरही मात केली. एकेकाळी वाळवंटी, ओसाड असलेल्या प्रदेशांना आता बागायती स्वरूप आले आहे. वसुंधरेची उत्पादनक्षमता वाढवून हरितक्रांती साधली आहे. माणसाने विज्ञानाच्या मदतीने मनोरंजनाच्या साधनांतही भर टाकली आहे.

विज्ञानाचे हे चमत्कार जितके सुखद आहेत, तितकेच विज्ञानाने माणसाच्या विनाशक सामर्थ्यात केलेली वाढ भयावह आहे. एका अणुबॉम्बने हजारोंचे जीवन उद्ध्वस्त केले. विज्ञानामुळेच पूर्वीची युद्धे व अलीकडची युद्धे यांत फार मोठे अंतर पडले आहे. म्हणूनच ‘विज्ञान’ हा माणसाचा शत्रू आहे, अशा प्रकारची अविवेकीपणाची टीका विज्ञानावर केली जाते. कारण माणसाने विज्ञानाच्या बळावर महाभयानक शस्त्रास्त्रे तयार केली. याशिवाय वैज्ञानिक घोडदौडीत माणूस नैसर्गिक संतुलन हरवून बसला आहे. पण सखोल विचार करता, यात विज्ञानाचा दोष नाही, असेच आढळून येईल. उलट विज्ञान हा मानवाचा सखा आहे. मानवाच्या विकसनशीलतेचे रहस्य यात दडले आहे.

विज्ञान विषयात आवड तसेच गोडी लहान मुलांमध्ये निर्माण करणारी अनेक पुस्तके आहेत. विज्ञानविषयक स्पर्धापरीक्षा महाराष्ट्र शासनाने उत्तमरीत्या आखल्या आहेत. शेवटी मला माझ्या वयाच्या मुलांना इतकाच संदेश द्यायचा आहे की,

का? कसे? हेच का?

सांगते सारे विज्ञान!

ऊन, वारा, पाऊस, जग

दाखवते विज्ञान!

वाढ, विकास, जीवनक्रम

स्पष्ट करते विज्ञान!

खेळ, व्य़ायाम, आहार, विहार

सांगते सगळे विज्ञान!!

..

नाव – कार्तिक योगेश झंझाड

इयत्ता – आठवी

पारितोषिक – प्रथम

शाळा – सरस्वती सेकंडरी हायस्कूल, ठाणे

साऱ्या विश्वाचे कुतूहल

मी खूप लहान होतो तेव्हापासूनच मला आकाश व त्यात असलेले असंख्य तारे, सूर्य, ग्रह, चंद्र याबद्दल खूपच आकर्षण होते. मला खूप चांगले बोलायला यायला लागल्यापासूनच मी आईला खूप प्रश्न विचारू लागलो. आई पण मला तिला सुचेल तसं व मला समजेल त्या भाषेत माझ्या प्रश्नांची निरसन करायची. मी थोडा मोठा झालो. मला अक्षरी ज्ञान समजायला लागले तेव्हा तिने मला सांगितले हे सर्व नैसर्गिक आहे. संपूर्ण भारतात अभिमान वाटावा असे विश्वविक्रम करणाऱ्या वैज्ञानिक संशोधकाच्या प्रयत्नांनी एकाचवेळी १०४ उपग्रह अंतराळात सोडून कशाप्रकारे सर्व अंतराळाची माहिती घेतात. आई मला विज्ञानाची अनेक उदाहरणे देऊन पटवत असे. जसे की, आदिमानवपासून आतापर्यंत आपले जीवन विजेपासून विमानाचा प्रवास सर्व विज्ञानाचा आधार घेऊन शोध लावले गेले. माझी आई खूप शिकलेली नाही पण तिचे नेहमी हेच मत असते की तू जे शिकणार ते शास्त्रशुद्ध पद्धतीने शिक व मला पण त्याचे ज्ञान दे व तेव्हापासूनच मला विज्ञान या विषयाचे कौतुक, कुतूहल व आवड निर्माण झाली.

मी आता सातवीत शिकतो. मला भविष्यात शास्त्रज्ञ किंवा संशोधक क्षेत्रात काम करण्याची इच्छा आहे. संशोधन हे नुसते विश्वास ठेवून होत नाही तर त्यामागे पुरावा द्यावा लागतो. आपण जेथे राहतो, जगतो, क्रिया करतो तिकडे निसर्गात जे जे घडते त्या प्रत्येक गोष्टीमागे शास्त्रीय कारण असते. ते कारण शोधले की त्याला विज्ञानातला शोध समजला जातो. विज्ञान एकदम परिपूर्णरीत्या समजण्यामागे माझ्या शाळेचा खूप मोठा हातभार आहे. आम्हाला विज्ञान हा विषय प्रयोग शाळेमध्ये छोटे छोटे प्रयोग समजावले जातात. प्रत्येक व्याख्या नियम अगदी उत्तम शिकवले आहेत.

आतापर्यंत लागलेले शोध जसे की, विद्युत उपकरणे, संगणक, मोबाइल, वाहने अशा भौतिक सुविधा असे अगणित शोध लागले आहेत व सगळ्यात महत्त्वाचे आरोग्य निरोगी राहण्यासाठी व आयुष्यमान वाढण्यासाठी वैद्यकीय शास्त्रात शोधलेली औषधे, लस, शस्त्रक्रिया. त्यामुळे मानवाचे आयुष्य वाढले आहे. विज्ञान आपल्या आयुष्यात खूप महत्त्वपूर्ण आहे.

नाव – हर्ष पेंडुरकर

इयत्ता – सातवी

पारितोषिक – द्वितीय

शाळा – सेक्रेड हार्ट हायस्कूल, सांताक्रूझ

तर्क आणि विवेक

‘असति बहु विषय, भाषादी गणित

परि मज आवडे, विज्ञान खचित.’

शालेय जीवनात विविध विषय हातात हात घालून आपल्याला भेटावयास येतात आणि विषयनिहाय अभ्यासातून ज्ञानार्जनाचा अखंड प्रवास सुरू होतो. या प्रवासात एखादा विषय मनाला अधिक भावतो. तो विषय जाणून घेणं, अभ्यासणं हा जिव्हाळ्याचा भाग बनून जातो आणि तो विषय आपल्या आवडीचा होतो. खरंतर एखादा विषय आवडणं हे घर, शाळा, परिसर यांसारख्या गोष्टींशी निगडित असतं. तरीदेखील आपल्या आवडी-निवडींचा संबंध थेट आपल्या जनुकांपर्यंत जाऊन पोहोचलेला असतो, हेही तितकंच खरं आहे. आजपर्यंतच्या शालेय जीवनप्रवासातील माझ्या अत्यंत आवडीचा विषय आहे विज्ञान.

विज्ञान विषय शिकताना अनेक नवीन गोष्टींची माहिती मिळते, नवीन तथ्ये समजतात, त्यामुळे मनात जिज्ञासा जागृत होते. एखाद्या गोष्टीमागे, घटनेमागे काय गूढ लपले आहे हे जाणून घेण्याची आतुरता वाढते. मनात का? कुठे? कसे? यांसारखे अनेक प्रश्न निर्माण होतात. या प्रश्नांची उत्तरे शोधण्याचा, शंकांचे निरसन करण्याचा आपण प्रयत्न करतो. त्यातून नवीन माहिती, नवे तंत्रज्ञान यांच्याशी आपली ओळख होते. नव्या माहितीच्या आधारे आणखी नवे प्रश्न तयार होतात. विज्ञानाचे हे चक्र असेच चालू राहते. त्यातूनच आपला बौद्धिक विकास होत जातो. म्हणूनच कुतूहल जागृत करणारा विज्ञान विषय मला रंजक वाटतो.

विज्ञान विषयातील अनेक बाबी वाचून समजण्यापेक्षा थेट निरीक्षणाने सहज लक्षात येतात म्हणून प्रयोग केले जातात. प्रयोग करताना निरीक्षण, तर्क, तुलना करणे, अनुमान काढणे, प्राप्त माहितीचा वापर करणे, निष्कर्षांपर्यंत पोहोचणे अशी कौशल्ये आत्मसात होतात. त्यामुळे विज्ञान शिकताना माहिती मिळवण्याच्या या कौशल्यांचा सहज सराव होतो, ती अंगवळणी पडतात आणि आपल्या जीवनपद्धतीचा अविभाज्य भाग बनून जातात. म्हणूनच कृतींद्वारे शिक्षण देणारा विज्ञान विषय मला प्रिय आहे.

दैनंदिन जीवनातील घटनांविषयी तर्कनिष्ठ व विवेकबुद्धीने विचार करण्याची, कार्यकारणभाव शोधण्याची सवय विज्ञानामुळे लागते. वैज्ञानिक दृष्टिकोन व सर्जनशीलता विकसित करण्याचे महत् कार्य विज्ञानाद्वारे केले जाते. सामाजिक जाणिवांचे दृढीकरण, पर्यावरण संवर्धनाविषयी जागरूकता, अंधश्रद्धा निर्मूलन, तंत्रज्ञान वापरातील सहजता या क्षेत्रांत विज्ञान लीलया संचार करत आहे. म्हणूनच विज्ञानात मला विशेष रुची आहे.

मानवाचे जीवन विज्ञानाने व्यापलेले आहे. कृषी, शिक्षण, आरोग्य, व्यापार, वाहतूक इ. क्षेत्रांत केलेल्या उल्लेखनीय प्रगतीमुळे विज्ञान मानवाला वरदान ठरले आहे. विज्ञानाच्या या अनन्यसाधारण महत्त्वामुळे विज्ञान विषय मला अतिशय आवडतो.

‘तर्कसंगत शास्त्रशुद्ध दृष्टिकोनाची, बैठक आहे खास

म्हणूनि मानवास उपयुक्त विज्ञान, मोहिते मजमनास’

नाव – शार्दूल संतोष औटी

इयत्ता – सहावी

पारितोषिक – तृतीय

शाळा – टिळकनगर विद्यामंदिर

गट क्रमांक दोन

विषय – कृत्रिम बुद्धिमत्ता : रोजच्या जगण्यातली

नव्या युगाची नांदी
कृत्रिम बुद्धिमत्ता! काय सांगू ते पण रोजच्या जगण्यातील, भरपूर आहे सांगण्यासारखं… अगदी आपण बेडवरून सकाळी उठण्यापासून ते रात्री परत झोपण्यापर्यंत सगळीकडे नकळत आपण कृत्रिम बुद्धिमत्तेचा वापर करतोय सध्या. सकाळी उठला की पहिला मोबाइल हातात घेताय. त्याला अनलॉक करायचे झाल्यास तो फेस आयडी मागतो. हे सर्व मशीन लर्निंगच्या अल्गोरिदमवर आधारभूत आहे. (अर्थात ज्यांकडे असा मोबाइल असेल त्यासाठी उदाहरण). काहींना मोबाइल उघडताच मेल्स चेक किंवा गुगलवर काहीतरी प्रोडक्टिव्ह गोष्ट सर्च करण्याची सवय असते. तर त्या मेल्सला आपणास गडबडीत रिप्लाय द्यायचा झाला तर स्मार्ट रिप्लाय याचा उपयोग होतो. म्हणजे आपण काही काम करत असाल तर पुढे त्याच्यासंबंधित प्रतिशब्द दिसतो. तसेच मेल्स फिल्टरसाठीसुद्धा गुगल कृत्रिम बुद्धिमत्तेचा वापर करते.

आपलं सर्व आवरून आपण ऑफिससाठी निघत असाल आणि आपल्याला वेळ झाला असेल तर आपण गुगल मॅपचा वापर करतो. तिथेसुद्धा ट्रॅफिक असलेले रस्ते आपल्याला मॅप सजेस्ट करते हा पण कृत्रिम बुद्धिमत्तेचा भाग आहे. आपण जर ट्रॅफिकमध्ये अडकला असाल आणि आपल्याला म्युझिक ऐकायची सवय असेल तर गुगलचे अल्गोरिदम आपल्या पास्ट हिस्टरी आपल्याला कोणत्या म्युझिक अॅप्सने म्युझिक ऐकायचे अथवा कोणते साँग ऐकायचे हे सजेस्ट करते. आपण ऑफिसमध्ये पोहोचल्यावर आपल्याला काही सर्च करायचे अर्थातच प्रोडक्टिव्ह सर्च तर गुगल इथे कृत्रिम बुद्धिमत्तेचा वापर करून भरपूर आणि अचूक सर्च रिझल्ट्स आणून देते. आपण जर सोशल मीडियावर असाल तर ऑनलाइन खरेदी करण्यासाठी तर अॅमेझॉन, फ्लिपकार्ट वगैरेंसारख्या वेबसाइट्सचे रेकमंडेशन देते व आपल्या पास्टमधील खरेदीच्या सवयीवरून तेच प्रॉडक्ट बरोबर सांगते.

आपण जर सोशल मीडियावर असाल तर आपल्या आवडीचे पोस्ट अथवा फोटोज दाखवणे (फेसबुक, इन्स्टाग्राम वगैरे), परत इथे क्वारा वरसुद्धा प्रश्नांची विनंती, उत्तराची विनंती किंवा त्याबद्दल जे सजेशन येतात, ते कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या आधारावरच असतात. आपण ऑफिसमधून घरी येत असाल तर अलीकडच्या काळात स्मार्ट होम्स ही संकल्पना आली आहे. आपल्याला आपल्या घरातील तापमान व्यवस्थित ठेवता येते. तसेच असेही फ्रिज आहेत जे आपल्याला कोणते सामान त्यामध्ये आहे आणि कोणते आणायचे आहे याची लिस्टसुद्धा सांगते. घरी आल्यानंतर आपल्याला काय ऐकायचे झाल्यास किंवा काही बघायचे झाल्यास आपण अलेक्सा, अॅपल सिरी किंवा मायक्रोसॉफ्ट कोर्टना यांसारख्या व्हाइस असिस्टंटचा वापर करतो हेसुद्धा कृत्रिम बुद्धिमत्तेचं उदाहरण आहे. आता आपण सगळं निवांत झाल्यानंतर, जेवण झाल्यानंतर दिवसाच्या शेवटी किंवा झोपायच्या वेळी आपण नकळत नेटफ्लिक्सवर जातोच. त्यावेळी नेटफ्लिक्सचं सर्च इंजिन कृत्रिम बुद्धिमत्तेद्वारे आपण काय पाहू इच्छित आहात त्याबद्दल सूचना देण्यासाठी आपला मागील पाहण्याचा इतिहास वापरतो (शैली, कलाकार, कालावधी आणि बरेच काही यासह) आणि त्यानुसार आपल्याला वेगवेगळ्या वेब सीरिजचं अथवा मुव्हिजचं सजेशन देतो पाहण्यासाठी…

तर एकंदरीत बघा, आपण किती घेरलेलो आहोत या कृत्रिम बुद्धिमत्तेने. येणाऱ्या युगात आपल्याला कृत्रिम बुद्धिमत्तेशिवाय आपल्या दैनंदिन दिवसाची सुरूवात करणे कठीण जाणार आहे.

..

नाव – पूजा अक्कल तिरुवा

पारितोषिक – प्रथम

शाळा – कुबनपा बेलवली शाळा क्र. १६ बदलापूर.

अशक्य ते शक्य
‘एडिसन ने बल्ब खोजा, वही प्रकाश राज है,

वेवेजने कंप्युटर खोजा, तकनीकी सम्राट है।

यहाँ वैज्ञानिको ने लगा दी, बाजी अपनी जान की,

आओ बच्चो तुम्हे दिखाये झाँकी विज्ञान की।’

पन्नास वर्षांपूर्वी केवळ अशक्य वाटणाऱ्या अनेक गोष्टी विज्ञानाने आज सिद्ध करून दाखवल्या. माणूस म्हणून तो जे काही करतो, ते आता तंत्रज्ञान करू लागले. अलीकडेच वर्तमानपत्रामध्ये वाचनात आलेली ही एक घटना – ‘एका तरुणीने स्वतःचा हरवलेला मोबाइल स्वतःच काही अवधीतच जीपीएस ट्रॅकरच्या साहाय्याने मिळविला.’ हे चपखल उदाहरण माझ्यासारख्या तंत्रस्नेही मुलीची तंत्रज्ञानाची आवड जोपासण्यास प्रेरक ठरले.

असंच आणखी एक उदाहरण द्यायचं झालं तर, २०११ची अमेरिकेतील ‘जेपर्डी’ अनोखी प्रश्नमंजूषा स्पर्धा. त्यात भाग घेणाऱ्या तीन स्पर्धकांपैकी एक व्यक्ती वेगळीच होती. आश्चर्य म्हणजे त्याच व्यक्तीने ती मानाची स्पर्धा जिंकली. त्या व्यक्तीचे वेगळेपण म्हणजे ती मानव नसून एक संगणक प्रणाली होती. या घटनेने संगणकात वापरल्या जाणाऱ्या अशा बुद्धिमान प्रणालीला म्हणजेच त्यामागील कृत्रिम बुद्धिमत्ता या विषयाला प्रकाशझोतात आणले.

कृत्रिम बुद्धिमत्ता म्हणजे कृत्रिम वस्तूने दर्शवलेले बुद्धिमान वर्तन. कृत्रिम बुद्धिमत्ता हा विषय विज्ञान कथांमध्ये जास्त आढळत असला तरी, दैनंदिन जीवनातील समस्या सोडवणारी विज्ञानातील एक शाखाच आहे. कृत्रिम बुद्धिमत्ता असणाऱ्या प्रणाली अर्थशास्त्र, आरोग्य, कला, क्रीडा, विज्ञान, अभियांत्रिकी, संरक्षण, कम्प्युटर गेम्स आणि संगणक प्रणाली यामध्येही वापरल्या जातात.

बँकेमध्ये कृत्रिम बुद्धिमत्तेचा उपयोग व्यवहार सांभाळण्यासाठी आणि शेअर्समध्ये गुंतवणूक करण्यासाठी तसेच मालमत्ता सांभाळण्यासाठी केला जातो. ऑगस्ट २००१ मध्ये यंत्रमानव आणि मनुष्याला एका खरेदी-विक्रीविषयक कृत्रिम स्पर्धेमध्ये हरवले होते. काही ई-मेल प्रणाली आता ‘एखादा संदेश आला तर काय उत्तर द्यायचे’ हे आपोआप सुचवू लागले आहेत. हे काही सोपे काम नाही. अशीच प्रणाली मोबाइलमध्ये आपण टाइप करत असतानाही आपल्याला दिसते. आपण जसे टाइप करत जातो तशीच ती पुढचा शब्द सुचवत जाते. आणखी एक सॉफ्टवेअर म्हणजे अलेक्सा. हे मशीन आपण केलेल्या सगळ्या आज्ञांचे पालन करते. कृत्रिम बुद्धिमत्तेचे उत्तम उदाहरण म्हणजे ‘ड्रोन’. ड्रोनमुळे केवळ फोटोग्राफीच नाही तर, आकाशातून मानवरहित सर्वेक्षण करणे, संवेदनशील जागांवर निगराणी करणं शक्य झाले आहे. हे मानवी आयुष्य सुकर करण्याच्या उद्देशाने निर्माण करण्यात आलेल्या यंत्रमानवाला थेट मानवाच्या जोडीने देशाचे नागरिकत्व देण्याची अभिनव कृती सौदी अरेबियाने केली आहे. ‘सोफिया’ असे या यंत्रमानवाचे नाव आहे. रियाधमध्ये झालेल्या एका सोहळ्यात तिला सौदी नागरिकत्व बहाल करण्यात आले. सोफिया ही नागरिकत्व मिळवणारी पहिली यंत्रमानव ठरली आहे.

सध्याच्या करोनाच्या भयाण संकटात लॉकडाऊनमध्ये या कृत्रिम बुद्धिमत्तेला अधिक वाव मिळाला. अमेरिकेसारख्या विकसित देशालाही मागे टाकत आपल्या विकसनशील भारत देशाने डिश वॉशर, व्हॅक्युम क्लिनर, रोटी मशीन या साधनांचा मोठ्या प्रमाणात वापर सुरू केला आहे. मानवाची प्रतिकृती असणाऱ्या रोबोटमध्ये जर भावना टाकल्या तर, माणूस कोण आणि रोबोट कोण हे ओळखता येणार नाही. परंतु सॉफ्टवेअर्स हुशार होऊ शकत असतील तर, बेरोजगारांचे प्रमाण वाढेल. पूर्वी स्त्रिया स्वयंपाकघरात स्वतः मेहनत घेऊन जेवण बनवायच्या. पाटा-वरवंटा यांसारख्या साधनांचा वापर करायच्या. त्यामुळे त्यांचे आयुर्मान जास्त होतं. परंतु त्या साधनांची जागा मिक्सर, ग्राइंडर, व्हेजिटेबल कटर यांनी घेतल्यामुळे व्यायामाच्या अभावी माणसांच्या आरोग्यावर वाईट परिणाम होऊ लागले आहेत. त्याचा परिणाम अगदी आपल्या उपजीविकेवरसुद्धा होऊ शकतो. माणुसकी आणि भावना यांच्या जोरावर उभे राहिलेले हे जग एका क्षणात पोचवू शकतो. अनेक कला, वैज्ञानिक, शैक्षणिक, क्रीडा ही क्षेत्रे हळूहळू कृत्रिम बुद्धिमत्ता काबीज करेल, ही शक्यता नाकारता येणार नाही. परंतु कृत्रिम बुद्धिमत्तेमुळे वेळेचीही बचत होते आणि माणसांना कोणावर अवलंबून राहण्याची गरज भासत नाही. या बुद्धिमत्तेमुळे स्वावलंबनाची भावना लोकांच्या मनात रुजत आहे. मात्र माणसाने कृत्रिम बुद्धिमत्तेचा वापर स्वतःच्या हव्यासापोटी न करता मर्यादित ठेवला, तरच ती वरदान ठरू शकते.

नाव – भूमिका धनाजी काळे

पारितोषिक – द्वितीय

शाळा – स्वामी मुक्तानंद हायस्कूल, चेंबूर

चांगले की वाईट, ते आपल्यावर!
आजकाल कृत्रिम बुद्धिमत्ता हा शब्दप्रयोग सतत आपल्या कानी पडत आहे. विज्ञानात रुची असणाऱ्यांना हा शब्द काही नवा नाही. आपला भारत आत्मनिर्भरतेची स्वप्ने पाहत असताना येत्या भविष्यामध्ये संपूर्ण मानवीसृष्टीच या कृत्रिम बुद्धिमत्तेवर निर्भर होणार आहे. ही कृत्रिम बुद्धिमत्ता भविष्यात आपल्या जीवनात महत्त्वाचे स्थान बजावणारी आहे. तेव्हा कृत्रिम बुद्धिमत्ता म्हणजे काय? भविष्यामध्ये आपल्या दैनंदिन जीवनात त्याचा काय परिणाम होईल? हा परिणाम कसा असेल? सकारात्मक का नकारात्मक? या अशा सर्व प्रश्नांची उत्तरे शोधूयात! सर्वप्रथम आपण कृत्रिम बुद्धिमत्ता म्हणजे नक्की काय? हे समजून घेऊ या. ‘कृत्रिम’ म्हणजे मानवनिर्मित अथवा अनैसर्गिक; तर ‘बुद्धिमत्ता’ म्हणजे आकलन व अध्ययन करता येण्याची क्षमता होय. थोडक्यात, एखादी अशी मानवनिर्मित प्रणाली जी स्वतः मानवाप्रमाणे साधी आकडेमोड करण्यापासून भावनिक स्तरावरचे (क्लिष्ट) निर्णय घेण्यापर्यंतची कामे करते, तिला कृत्रिम बुद्धिमत्ता म्हणतात. कृत्रिम बुद्धिमत्तेसाठी इंग्रजीमध्ये ‘आर्टिफिशिअल इंटलिजन्स’ (एआय) हा प्रचलित शब्द आहे. लहानपणी मला एक कार्टून फार आवडायचे. त्यातील एका यंत्रमानवाचे पात्र मला आठवते. धातूचा तो यंत्रमानव निर्जीव व कृत्रिम असला तरी त्याला मानवी भावना होत्या. अडचणीत सापडणाऱ्या त्याच्या ‘ढ’ मित्राची तो नेहमी मदत करायचा. तो यंत्रमानव हसायचा, रडायचा, सर्वांना आवडायचा. आपल्याकडेसुद्धा असाच यंत्रमानव असावा, असे मला वाटायचे. अर्थात या सर्व कल्पना असतात, हे मला माहीत होते. पण सध्याच्या काळात याच कार्टूनमधल्या ‘कल्पना’ आता खऱ्या ठरू लागल्या आहेत. त्याची अनेक उदाहरणे आपल्याला आजूबाजूला दिसतील.

जगभरामध्ये आता अशी अनेक उपहारगृहे सुरू झाली आहेत, ज्यांमध्ये चक्क यंत्रमानवंच माणसांची कामे करतात. यंत्रमानव अन्न तयार करतात, जेवण वाढतात, तेच भांडीदेखील घासतात. अशी काही उदाहरणे आपल्या भारतातदेखील आहेत. आपल्यातील बरेच ‘स्मार्टफोन’ वापरतात. आपण मोबाइलवर साधी टायपिंग करत असतानासुद्धा त्या मोबाइलमधील व्यवस्था आपण पूर्वी टाइप केलेल्या मजकुराच्या आधारे आपल्याला शब्द सुचवते. काही चूक झाली असल्यास ती निदर्शनास आणते. ती चूक दुरुस्त करण्यासाठी पर्याय देते जेणेकरून, मजकूर निर्माण करणे आपल्याला सोयीस्कर होते. आपण यू-ट्यूब या प्रसिद्ध संकेतस्थळावर विविध चित्रफिती (व्हिडिओ) पाहतो. तो पाहत असताना आपल्याला त्या विषयाशी संबंधित आणखी चित्रफिती (व्हिडिओ) यू-ट्यूबमधील सिस्टम (व्यवस्था) सुचवते. यामुळे अधिकची माहिती मिळण्यास मदत होते. फेसबुक असो, गुगल असो, अॅपल असो, या सर्व तंत्रज्ञानातील पुढारलेल्या कंपन्या (टेक्नोलॉजिकल जायंट्स) आपल्या अधिकाधिक फायद्यासाठी आपापल्या सोयीने कृत्रिम बुद्धिमत्तेचा वापर करतात. सद्यस्थितीमध्ये सामान्य जनतेच्या रोजच्या जीवनात कृत्रिम बुद्धिमत्तेचा वापर मोठ्या प्रमाणात वाढला आहे. शालेय अथवा महाविद्यालयीन विद्यार्थी आपला अभ्यास व शालेय प्रकल्प करताना मोबाइलवर / कम्प्युटरवर मोठ्या प्रमाणात अवलंबून होत आहेत. प्रत्येक घरातील गृहिणी आत्ता रुचकर नवीन पदार्थ करताना एकदातरी यू-ट्यूबवर त्याची पाककृती पाहते. व्यावसायिक कामांसाठी तर तंत्रज्ञानाचा वापर हा एवढा वाढला आहे की त्याला काही मर्यादाच नाही. अशाप्रकारे समाजातील प्रत्येक घटकाला कृत्रिम बुद्धिमत्ता ही या ना त्या प्रकारे प्रभावित करते.

अॅमेझॉनची अलेक्सा किंवा अॅपलची सिरी; या दोघी आणि यांसारख्या अजून कोणी; आपल्याशी एखाद्या जिवंत माणसाप्रमाणे संवाद साधतात. आपल्या प्रश्नांची उत्तरे सर्च इंजिनद्वारे देतात. आपल्या सूचनांचे पालन करतात. बऱ्याच आधुनिक वाहनांमध्येदेखील आता आपल्याशी संवाद साधून आपल्याला मार्गदर्शन करणारे, आपल्या कमांड्स (सूचना) ऐकून त्याप्रमाणे कृती करणारे सिस्टम अर्थात व्यवस्था प्रचलित आहे.

या एवढ्या सर्व दैनंदिन जीवनातील आपल्याला साध्या वाटणाऱ्या व आपल्या अंगवळणी पडलेल्या गोष्टी कृत्रिम बुद्धिमत्तेमुळेच कार्य करतात. एवढं सर्व सांगण्याचं तात्पर्य हेच की, सामान्य माणसाच्या रोजच्या जगण्यातील कृत्रिम बुद्धिमत्तेचा वापर हा अविभाज्य आहे, हे आपण समजून घेतले पाहिजे. कृत्रिम बुद्धिमत्तेचे आपल्या रोजच्या जगण्यातील झालेले अतिक्रमण योग्य की अयोग्य, लाभदायक की हानीकारक? हे प्रश्न प्रत्येकालाच पडत असतील. खरे तर कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या वापराबद्दल तज्ज्ञांमध्ये मतभेद आहेत. कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या अधिकाधिक व्यावसायिक वापरामुळे मनुष्यबळाची मागणी कमी होईल. त्यामुळे रोजगाराचा प्रश्न निर्माण होईल व बेरोजगारीचे नवे संकट यामुळे उद्भवू शकते. यासारखीच अनेक कारणे आहेत, ज्यामुळे बिल गेट्स व स्टीफन हॉकिंग्ससारखे जगविख्यात व्यक्तिमत्त्व कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या विरोधात आहेत. पण त्याचप्रमाणे अवकाश मोहिमा, वैद्यकीय, शालेय, संचार व वाहतूक, अभियांत्रिकी अशा सर्वच क्षेत्रांत कृत्रिम बुद्धिमत्ता महत्त्वाची आहे. त्यामुळे एलोन मस्क, मार्क झुकरबर्गसारखे प्रसिद्ध व्यक्तिमत्त्व कृत्रिम बुद्धिमत्तेची बाजू घेतात. अंततः कृत्रिम बुद्धिमत्ता हे माणसाच्या हातातील साधन आहे. ते चांगलं की वाईट हे आपण कशाप्रकारे हाताळतो यावर आहे. कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या वापरामुळे आपले रोजचे जीवन अधिक सुखकर होईल, हीच अपेक्षा!

नाव – कृष्णा गुजर

पारितोषिक – तृतीय

शाळा – एस. एच. जोंधळे पॉलिटेक्निक, डोंबिवली

Author: admin

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *